BACK

DE KLOKKENBERG
De dubbele deur is geflankeerd door de twee spreuken,
twee stenen tafelen zou je kunnen zeggen:
Wandel voor mijn aangezicht en wees oprecht - Genesis 17:1
en God van den hemel die zal het ons doen gelukken - Nehemia 2:20.
Rechts hangt de uit lange schakels opgebouwde ketting waarmee de schoolbel werd geluid.

De Spreuken - De Leraren

Wim Braakhekke gaf Nederlands. Hij was ook gedurende korte tijd directeur. Braakhekke maakte mooie zinnen, sprak weloverwogen. En als hij, na een trek van zijn Roxy-cigaret genomen te hebben, de rook diep inhalerend, zijn betoog vervolgde, dan sprak hij met woorden die gedoseerd met rook omhuld waren. Daar zat je dan naar te kijken. We leerden over en lazen werk van Menno ter Braak, E. du Perron, Hendrik Marsman, Martinus Nijhoff, Henk Slauerhoff, J.C. Bloem, Willem de Merode, De Vijftigers, Willem Elsschot, en wie al niet. En ook de wereldliteratuur kwam zeer uitgebreid aan bod.

In ons laatste jaar, het hoofdaktejaar, moesten we het met de zoon van de nieuwe directeur, de heer Dekker, doen. Dekker en zonen kwamen van de kweekschool in Zetten die met De Klokkenberg fuseerde. Geen Klokkenbergers dus. En dat was te merken. De Dekker die Nederlands gaf miste eenzelfde betrokkenheid met de literatuur. Die verandering werd door sommige leerlingen niet gewaardeerd. Literatuur werd saai.
Toen Dekker Sr. was overleden werd de heer Lubbers directeur van de school.

Braakhekke ging (net als Thale Hadderingh) naar "Den Haag". Hij werd inspecteur bij het onderwijs.

Natuurlijk spraken we de leraren met "meneer" aan, en niet met hun voornamen.

Zoek op deze pagina: Druk op Ctrl + F

Jo Klein-Haneveld was gedurende een aantal jaren onze leraar wiskunde. Een paar generaties eerder was hij zelf ook leerling van De Klokkenberg geweest, net als mijn vader. Ze zaten in dezelfde klas en hadden onder anderen les van Piet Oosterlee.

Piet Oosterlee gaf onder meer Engels. Mijn vader vertelde hoe hij en de andere leerlingen indertijd met de methode Oosterlee en met de Engelse taal kennis maakten. Oosterlee had een glas op zijn lessenaar staan en een karaf gevuld met water. Dat is wat ik me herinner van het verhaal van mijn vader. Oosterlee zei: "I am so thirsty, oh, I am so thirsty. I fill the glass with water and I will drink the water."
Dat was eind jaren '20 van de vorige eeuw, mind you!

Als Klein-Haneveld een formule op het bord had geschreven en de bewerkingen had uitgelegd, en tot een goed einde had gebracht, zei hij steevast: "Hier staat het, het kan nog anders", Maarten Luther's uitspraak parodiërend. Die opmerking gaf niet alleen de betrekkelijkheid van een en ander aan, maar ook zijn kennis van de kerkgeschiedenis. In 1963 nam hij afscheid. Zijn vertrek werd door menig leerling betreurd.

Klein-Haneveld ging met een aantal geloofsgenoten een nieuwe beweging oprichten. Dat werd De Evangelische Omroep waarvan de oorspronkelijke afkorting DEO (God) was, maar gauw werd gereduceerd tot "de EO". Het anagram DEO was wellicht een beetje te boud.

Klein-Haneveld gaf ook, net als de heer Dogterom, biologie. Darwin en zijn evolutieleer is in mijn herinnering zeker ter sprake gekomen, maar het woord creationisme is nooit gevallen. Ook de notie "intelligent design" werd niet genoemd. De aarde in 6 dagen geschapen? Of het hele universum in zes dagen? Hoe zat dat dan? Met zo'n idee kom je in de problemen. Een dag is als duizend jaren, duizend jaren is als een dag. Maar dat moet je niet letterlijk nemen, zoals zo veel gebeurtenissen, opvattingen en regels die geschreven staan in het boek dat de vaderlandse geschiedenis en de staatkunde van Israël verhaalt en de wereld verklaart: Het Oude Testament. Trouwens in die zes dagen zit ook al een evolutiegedachte, anders was de aarde wel in één dag geschapen of in een milliseconde.

Het is logisch dat de subsidies voor kerken en kerkgenootschappen werden afgeschaft. Waarom zou je de verspreiding van hun ideŽen en opvattingen financieren. Vroeger was dat OK. Dat was een cultureel gegeven. Maar de tijden zijn veranderd. Vandaag de dag is dat uit de tijd. Wie een kerk en een religie wil aanhangen of een secte wil oprichten, die moet dat zelf maar financieren.

Naar mijn mening was Klein-Haneveld zeker geen creationist, waarom zou hij. Tenzij hij die idee goed voor ons verborgen heeft gehouden of er pas later is toe overgestapt.

Aantekening: Het geheugen is niet altijd een betrouwbare bron. Een paar maanden na het publiceren van deze pagina op het www ontving ik van Wim, zoon van de leraar, een mail met de mededeling dat zijn vader Jo heette. Dat heb ik in februari 2008 gewijzigd. Deze correctie en nog een enkele wijziging is niet in het in augustus 2009 verschenen boek van Jan Garritsen "Klokkenberg Totaal" verwerkt. Van Albert Klein Haneveld ontving ik in agustus 2009 een zeer uitgebreid schrijven vol herinneringen als reactie op de tekst die over zijn vader handelt. Hij vertelt daarin dat zijn vader als ex-militair van 1943 tot 1945 ondergedoken heeft gezeten, na de oorlog leraar aan de Klokkenberg Mulo was, twee MO diploma's haalde (Wiskunde en Nederlands) en in 1955 leraar aan de kweekschool werd. Het blijkt dat Jo Klein Haneveld in 1963 de school verliet en niet in 1960 zoals ik eerder beweerde (en zoals in Garritsen's boek staat vermeld). Albert Klein Haneveld wees me terecht op nog een paar onjuistheden. Bovendien verbaasde het hem (en ook zijn broers) dat zijn vader ons over de evolutieleer verteld zou hebben. Wellicht speelde ook hier mijn geheugen een minder betrouwbare rol. De term "onderwees" vermoedt dat er een lesplan zou zijn geweest. Dat was uiteraard niet zo. Derhalve is de oorspronkelijke tekst zoals die op deze pagina stond, hier en daar gewijzigd. De wijzigingen zijn niet in "Klokkenberg Totaal" verwerkt. Daarin staat de eerste versie van deze pagina, die van november 2007 is.

Wim ter Burg gaf muziek en legde de methode Gehrels uit. Hij had - voordat hij op de Klokkenberg les ging geven - op het instituut van Willem Gehrels in Amsterdam gewerkt.

Wim ter Burg in de tijd dat hij werkzaam was bij het Gehrels Instituut in Amsterdam. Van links naar rechts: Wim ter Burg, Chris Bos, Willem Gehrels, en Ben Verlaan.
Foto: Mens & Melodie Jaargang 10, No. 11, 1955.

Ter Burg was één van de voorstanders en voorvechters van de vernieuwing van de kerkmuziek en de gemeentezang. Hij zat daartoe in een aantal commissies. 's Zondags studeerde hij de opnieuw getoonzette liederen in. Dat deed hij in de kerk in Rosendaal (bij Arnhem), de kerk van Ds. Wim (Willem) Barnard, alias de dichter Guillaume van der Graft.

Alles wordt nieuw - Bijbelliederen van Hanna Lam en Wim ter Burg - Zangklassen "Toonkunst" Gorkum en leerlingen van de Chr. Kweekschool "De Klokkenberg"Nijmegen o.l.v. Wim ter Burg. Toen wij allang van school waren verscheen deze Fontana Lp.

Ook zette Wim ter Burg gedichten van Hanna Lam op muziek, de vrouw van de eigenwijze Wika Lam die godsdienstonderwijs gaf. We zongen: "Stil maar, wacht maar, alles wordt nieuw". Een troost voor Hanna Lam, toen haar man onderweg naar huis in zijn DAF verongelukt was.

Met Wim ter Burg ging een aantal leerlingen één maal in de veertien dagen met de trein naar Hilversum. We maakten dan in de VARA-studio steeds twee afleveringen van het programma "Luisteren naar Muziek" dat door de NCRV op de woensdagmiddag uitgezonden werd. We zagen  omroepster Netty Rosenfeld die zich op een aankondiging voorbereidde en nog even nerveus een laatste trek aan haar cigaret nam. We zagen Coen Serré (de achternaam soms abusievelijk als Serree geschreven). En de techniek van een opname van een piano-recital werd ons door een opnametechnicus uit de doeken gedaan.

We gingen met de klas een avond met de trein mee naar de Grote Kerk in Breda waar Wim ter Burg "Ein Deutsches Requiem" van Johannes Brahms dirigeerde:"Denn alles Fleisch es ist wie Grass". Hij bracht ons ook in aanraking met de muziek van Zoltán Kodály. Psalmus Hungaricus was een geliefd werk van Wim en hij liet ons de dramatische uitvoering door Ernst Haefliger, het RIAS Symfonieorkest en het RIAS-koor onder leiding van Ferenc Fricsay horen (Deutsche Grammophon Gesellschaft LPEM 19073). Het werd in het Duits gezongen en omdat die taal gemakkelijk verstaan werd, versterkte het de betekenis en het dramatische aspect ervan.

Ook Wim ter Burg vertrok. Hij ging zich aan de muziektherapie voor geestelijk en lichamelijk gehandicapte kinderen wijden. Daar kon hij met enthousiasme over vertellen. Hij was daar vast een pionier in.

Er was inmiddels een tweede leraar voor muziek aangesteld: de heer Kruit (of Kuit?). Er was uiteraard ook Joop Noordhof (door leerlingen "Jopie" genoemd). Van Jopie heeft onze klas slechts een keer, bij wijze van uitzondering, les gehad.
Wim ter Burg reed in een grote, oude Packard, een Amerikaanse slee waarvan de deurpanelen opgelapt waren met platen aluminium. In de schoolkrant, "De Klepel", stond eens in de rubriek "Wist u dat...?" "Waarom Wim ter Burg zo'n grote auto rijdt? Dat is vanwege de akoestiek!"

Wim ter Burg was erg gesteld op Simone Kleinlooh en Leonoor Mees. Vaak gingen ze na schooltijd - en daar was ik dan ook bij - nog wat drinken, bijvoorbeeld in het Rijn Hotel in Arnhem.

Leonoor, Wim Molenaar en ondergetekende, zaten soms tussen de middag bij het haardvuur in Hotel Atlanta op de Grote Markt in Nijmegen. We hielden op die manier de plaatsen van bankdirecteuren en managers bezet. Dat realiseerden we ons pas toen die en andere bezoekers er bezwaar tegen maakten dat een paar studenten in de beste feauteuils zaten. Toen waren we niet meer welkom en dronken koffie bij de HEMA of in De Apendans.

Na Wim ter Burg's vertrek kwam de invalide meneer de Vries (Theo de Vries) ons lesgeven. Hij kwam elke dag helemaal uit Soest in zijn auto naar Nijmegen rijden en was vaak laat. Een maal omdat hij door een wilde manoeuvre aan het stuur van de bank was gevallen en, met zijn knie op het gaspedaal terecht was gekomen, met volle vaart over een sloot schoot en in het knollenland belandde. Een boer heeft hem daar ontdekt. Ook was hij eens met hoge snelheid de oprit van een wildvreemd huis ingereden en nog bijtijds voor de garagedeur tot stilstand gekomen. Over deze gebeurtenissen kon hij zelf goed lachen en vertelde erover alsof het belangrijke wapenfeiten waren. Auto's werden toen nog niet zo perfect voor gehandicapten aangepast.

ZP-29-14, de Opel Rekord van Braakhekke.
Hadderingh reed in een DKW, toen Duitse Kinderwagen genoemd. "Man Huisman" reed in een Saab met een energiebesparend vliegwiel dat de auto voortbewoog terwijl de motor gewoon stationair draaide of helemaal niet liep, dat kon ook. Wim ter Burg had oorspronkelijk een enorme lange Packard en Hennie de Jong (gymnastiekleraar) reed in een Citroën 2cv (wat ik eigenlijk vergeten was).

Van Doorn gaf Engels in de eerste jaren, en maatschappelijk culturele vorming, wat toen MaCuVo heette.

Van Doornum, onderwijzer van de lagere school, gaf logopedie.

Dan waren er nog Rombout (tekenen), van der Heide die "de Bolle" werd genoemd (hij gaf schrijfles en Engels), Smeets, hoofd van de lagere school (handenarbeid), Arie Dogterom (biologie), meneer Huisman, oftewel "man Huisman" (gymnastiek), Hennie de Jong (gymnastiek), Piet Woestenenk (psychologie; rekenen, vooral in veel-tallige stelsels).

Henk Kranendonk gaf psychologie op moderne, fenomenologische leest geschoeid. Dat was de tijd dat Metabletica van J.H. van den Berg was verschenen. Geen formules, regels en dogma's maar associatie en interpretatie. De leer der verschijnselen.

Gerrit Groenhuis gaf geschiedenis. Hij gaf ook extra geschiedenislessen voor geinteresseerden. Heel boeiend en reëel. Bij hem hoorde je over de nieuwste inzichten en onderzoeken waardoor een heel ander beeld van de vaderlandse en de wereldgeschiedenis zichtbaar werd, pragmatisch, nuchter, ontdaan van emotionaliteit. Zo werden allerlei gebeurtenissen bekeken, van de 80-jarige oorlog tot en met de moderne geschiedenis. Zo werden ook de politionele akties van 1947 beoordeeld. Ze waren onterecht en er waren door de Nederlandse militairen oorlogsmisdaden gepleegd.

In 1936, zo vertelde de geschiedenisleraar, had Soekarno aan de regering Colijn gevraagd om in een periode van 10 jaar naar onafhankelijkheid te streven. Maar Colijn wilde daar niets van weten. Wat dacht Soekarno wel! Het verzoek werd per Koninklijk Besluit naar de prullemand verwezen. Toen de Japanners Indonesië hadden bezet en de "toean" van zijn voetstuk was gevallen, toen maakte Koningin Wilhelmina in haar Kersttoespraak in 1942 een toespeling op een mogelijke zelfstandigheid van Indië als de oorlog beeindigd zou zijn. Maar het was toen al te laat. Het bleef bij een toespeling. En ondanks Wilhelmina's "toezegging" begon Nederland met de politionele akties.

Degenen die tussen de middag overbleven zaten meestal in "het keukentje". Op een dag kwam Gerrit Groenhuis langs en vertelde over het toneelstuk dat hij uitgezocht had en dat door onze klas, de derde, opgevoerd zou worden. Hij had Leonoor Mees op het oog voor één van de hoofdrollen. En ook Florien van der Stelt. Toen hij mij ook in de cast wilde zei ik dat ik daarvoor niet geschikt was omdat ik als invaller op de avond van "Kacheldag" een gewonde Romeinse soldaat moest spelen maar nauwelijks een woord van de kort daarvoor gememoriseerde tekst kon uitbrengen. Mijn zelfvertrouwen als toneelspeler had ik verloren. Groenhuis zei resoluut dat ik het beslist wel kon. Ik zwichtte. Hij was het die de spelers voor het toneelstuk "En toen kwam oma..." uitzocht en het ook regisseerde. Het werd een paar maal opgevoerd, ook speelden we het op een middag in een bejaardentehuis. Na enkele malen het stuk gespeeld te hebben waren we zo vrij geworden dat door een van de spelers afgeweken werd van de officiële tekst en we al improviserend het stuk op een goed punt weer oppikten en verder speelden. Buiten de spelers en de regisseur had niemand dat uit de aard der zaak gemerkt.


Op de foto's o.a. Simone Kleinlooh en Gerrit Groenhuis (op de voorgrond). Op de bank: Winnie (Winfried) de Gooijer, Leonoor Mees, Rudolf Bruil, Rob Punseli en Hennie van Eldik. Daarachter staand o.a. Siem Streekstra, Florien van der Stelt, Jaap Dijkdrent, en Tim Plooij. Er ontbreken een paar namen.

Dit is "de briefscene" met Ria Simone Kleinlooh, Rudolf Bruil, ..., Hennie van Eldik, Florien van der Stelt, Tim Plooij, Siem Streekstra. Florien leest de brief van oma voor, de rol van Leonoor Mees.

Thale Hadderingh gaf wiskunde en aardrijkskunde. Hij had zelf leerboeken geschreven, samen met P. Lamain: "Aarde en Mens". Ook op een zeer moderne manier. Die boeken moesten we natuurlijk aanschaffen. Waarom ook niet. We waren er best trots op dat hij succes had met zijn geschriften. We leerden topografie, en begrippen als demografie en fysische geografie.

Maar ook Thale Hadderingh vertrok. Hij werd inspecteur bij het Ministerie van Onderwijs. Voor zijn afscheid verzamelden we ons in het gymnastieklokaal, zaten op de grond, stonden half tegen muren, hingen tegen het wandrek. Een echte aula hadden we niet.
Bea uit een parallelklas hield een afscheidsspeech. Ze zei: "Jongens houden van wiskunde, meisjes houden van Thale".

Knappe koppen gaven er van begin af aan les. "Devenez ce que vous-êtes". Wordt wie ge zijt. Nietzsche? Rousseau? Dat leverde ook weer knappe koppen op. Klein-Haneveld, Dogterom, Groenhuis, Hadderingh, Braakhekke, en wie al niet.
Voor praktisch alle vakken schreven we scripties. Er was een afspraak dat we voor het raadplegen van literatuur over de diverse onderwerpen de Bibliotheek van de Universiteit van Nijmegen mochten bezoeken. In de gewijde sfeer en de rust van die instelling heb ik menig boeiende avond doorgebracht, veel interessante bronnen geraadpleegd en ook in naslagwerken gelezen die zeker toen zelden beschikbaar waren, zoals de Bolsjaja Sovetskaja Entsiklopedija. Dat allemaal voor mijn scriptie over het socialistisch-realisme en de serieuze muziek in de Sovjet Unie met de titel "Het Kommunisme en de Kunstmuziek". Scripties schrijven was een van de dingen die ik graag deed.

Er wordt gezegd dat De Klokkenberg wel "het rooie bolwerk" werd genoemd: maatschappij-kritisch, christelijk, progressief, en altijd sociaal. Dat was het niet verhullende, streven naar objektiviteit. (Dat was de tijd van de felle oppositionele (vroege) Joop den Uyl, van Evert Vermeer, en Gerda Brautigam; totaal anders dan de blinde carrièrejagers van nu zo lijkt het.

De hoofdingang werd geflankeerd door twee veelzeggende bijbelverzen, twee spreuken om bij stil te staan: Wandel voor mijn aangezicht en wees oprecht (Genesis 17, Vers 1), en God van den hemel die zal het ons doen gelukken (Nehemia 2, Vers 20). Door mij werden die spreuken nooit als onderdeel van een fanatiek-conservatief geloof beschouwd waarbij het instituut belangrijker is dan de boodschap. Nee, altijd als een inspiratie, een richtlijn voor maatschappelijk en menselijk functioneren. Ethiek was een belangrijk onderdeel al werd het niet met zoveel woorden genoemd. Later bleek dat de wereld er in werkelijkheid heel anders uitzag.

De "Christelijke Normaalschool" had één handicap. Dat was de huisvesting. Het schoolgebouw met zijn grote kolenkachels die op "Kacheldag" geinstalleerd werden, de nauwe doorgangen om van het ene gebouw naar het andere te komen, de kieren in de krakende vloeren en slecht sluitende hoge ramen, de gebrekkige en verouderde faciliteiten, enz. Klein Haneveld: "Het gebouw is onbewoonbaar verklaard, maar nog steeds onverklaarbaar bewoond." Wat kon het ons schelen. Het was een gebouw om van te houden.

Toen de veste, hoog boven de Waal verheven, afgebroken werd, ging mogelijk ook een deel van het maatschappij-kritische, en vooral van het exklusieve verloren, en vond een traditie een einde. Dat kwam sommige critici wellicht goed uit. Zie de volgende pagina.


Schoolavond

De schoolavond is nog niet begonnen...

De zaal waar deze bijeenkomst werd gehouden moet wel de aula van het jongensinternaat zijn aan de Ubbergseveldweg, waar de kacheldagen, de toneelopvoeringen en andere belangrijke bijeenkomsten plaatsvonden.

1=? 2=? 3=? 4=Leonoor Mees 5=? 6=Maartje van der Pol 7=Simone (Ria) Kleinlooh

8=Cornelus Gosal 9=Jan Dingemanse 10=Florine van der Stelt 11= Betty 12=Winfried (Winnie) de Gooijer 13=? 14=?

15=Kruit 16=Joke Schäfer 17=Frits Boll 18=Wiesje van der Sloot 19=Lenie Quelhorst 20=Dekker, de directeur 21=? 22=Piet Woestenenk

23=Margreet Veen 24=? 25=? 26=Agaath Dekkers 27=Huisman 28=Ankie Buys 29=? 30=Rudolf Bruil 31=Diet Eekhof 32=? 33=Piet Spruit 34=Wim ter Burg

Wie zichzelf herkent en niet in de legende genoemd wordt of per ongeluk als iemand anders werd geboekstaafd, wordt gaarne uitgenodigd te reageren


Pagina voor het eerst gepubliceerd op het www in november 2007 en daarna herzien en aangevuld.

Copyright 2004-2009 Rudolf A. Bruil

REAGEER